تبلیغات
بچه های ورودی 90 رشته تاریخ دانشگاه شهید بهشتی تهران - پرتوی از اندیشه ها (1)


Admin Logo
themebox Logo
تاریخ:شنبه هشتم فروردینماه سال 1394-ساعت 20 و 18 دقیقه و 36 ثانیه

پرتوی از اندیشه ها (1)



رساله دکتری سعید لیلاز اثر ارزشمندی پیرامون تاریخ اقتصادی ۱۶ سال پایانی عصر پهلوی دوم شده است که نسبت به آثار دیگر این مقطع از تاریخ از حیث مستندات و شواهد موجود و نیز آمار‌ها اثری یکتا و یگانه است. این کتاب حول محور موج دوم «توسعه آمرانه» در تاریخ معاصر ایران دور می‌زند که از سال ۱۳۴۱ تا ۱۳۵۷ خورشیدی به مدت ۱۶ سال به طول انجامید. در این دوره، سه برنامه عمرانی اجرا شد که اولی با انضباط بسیار به اجرا درآمد اما برنامه سوم به موج افزایش شدید درآمدهای نفتی برخورد که در سر راه تقریبا همه چیز را برای همیشه با خود برد؛ از برنامه و برنامه‌ریزی گرفته تا خود رژیم شاه.  کتاب «موج دوم» به همت نشر نیلوفر روانه بازار شده است.
در دانشگاه بهشتی نخستین ‌بار بود که چنین رساله‌ای دفاع شده است. شاید جالب باشد که فهم این مساله که پهلوی دوم می‌تواند تاریخ محسوب شود خود یک موضوع نوظهوری است، چون بسیاری از پژوهشگران، عصر پهلوی دوم را تاریخ نمی‌دانند.


پویش های جامعه ایرانی در تحقق تجدد در نیمه دوم سده نوزدهم یعنی زمان هایی كه كشور با بحران های جدی اقتصادی در كنار دشواری های سیاسی و اجتماعی مواجه بود، با انقلاب مشروطه در ١٢٨٥ خورشیدی شتابی دو چندان گرفت، اگرچه نابسامانی های تاریخی موجب شد كه مشروطه ایرانی در تحقق همه خواست های خود به نحو حداكثری ناكام بماند. سال های تاریك ١٢٩٠ تا ١٣٠٠ كه ایران در آتش جنگ جهانی اول و پیامدهای ناشی از آن چون قحطی بزرگ و مرگ و میر و هرج و مرج می سوخت، روشنفكران و دلسوزان را بر آن داشت كه شاید مقدمه ورود به گردونه تجدد، تاسیس دولتی مقتدر و مدرن باشد. این آغازگاه آن چیزی است كه پژوهشگران از آن با عنوان موج نخست تجدد آمرانه یاد كرده اند كه كارگزار اصلی آن دولت اقتدارگرای پهلوی اول بود. درباره پیامدهای این مدرنیته از بالاو مصایبش بحث و حدیث های زیادی در گرفته است. موج دوم تجدد ایرانی اما در سال های دهه ١٣٤٠ خورشیدی آغاز شد، یعنی هنگامی كه پهلوی دوم به مدد دیگران توانست مخالفان خود را از صحنه قدرت حذف كند و كوشید با اصلاحات ارضی و برنامه ریزی اقتصادی و به یاری شماری از تكنوكرات های جوان كه عمدتا فارغ التحصیلان دانشگاه های غربی بودند، كشور را بار دیگر در مسیر توسعه بیندازد. درباره ویژگی ها و مختصات این پویش عظیم كه به اذعان همگان چهره جامعه ایرانی را دگرگون كرد، تاكنون بحث های فراوانی صورت گرفته است، اما كمتر پژوهش یا تحقیقی به نحو مفصل و دقیق از حیث اقتصادی به آن پرداخته است و تحولات اقتصادی این دهه كه بدون تردید زمینه ساز انقلاب ایران در سال ١٣٥٧ شد معمولابه صورت پراكنده و در سایر آثار تحقیقی كه جنبه های دیگر این سال ها را بررسی كرده اند، مورد توجه قرار گرفته است.
كتاب «موج دوم تجدد آمرانه در ایران: تاریخ برنامه های عمرانی سوم تا پنجم» نوشته سعید لیلاز، روزنامه نگار و پژوهشگر تاریخ اقتصادی كه در اصل پایان نامه ایشان در مقطع دكترای تاریخ دانشگاه شهید بهشتی است، از این حیث اثری قابل توجه و حایز اهمیت است.
این كتاب ٦٢٢ صفحه ای كه نشر نیلوفر آن را زمستان ١٣٩٢ منتشر كرده است، درباره توسعه آمرانه ای است كه بین سال های ١٣٤١ تا ١٣٥٧ به مدت ١٦ سال به طول انجامید. در این دوره ساختار اقتصادی- اجتماعی و به تبع آن سیمای سیاسی ایران كاملادگرگون شد و فرآیند نوسازی اقتصادی- تكنولوژی، جامعه ایران را در مدتی كوتاه از شرایط سنتی با رشد اقتصادی متوسط و تحولات نسبتا آرام اجتماعی و سیاسی به وضعیت شبه مدرن با تسلط صنعت و نفت بر اقتصاد- به جای كشاورزی- همراه با برقرار پیوندهای ژرف اقتصادی و سیاسی با جهان خارج و به ویژه بلوك غرب تبدیل كرد. در طول اجرای این سه برنامه همچنین تحولات ژرف اجتماعی، ساختار جامعه روستایی ایران را به جامعه شهری تغییر داد. میلیون ها نفر در كمتر از دو دهه از روستاها به شهرها و عمدتا تهران آمدند و بزرگ ترین موج مهاجرت برگشت ناپذیر تاریخ ایران را شكل دادند. همچنین، شتاب رشد اقتصادی ایران به صورتی بی سابقه و در طول ١٥ سال، نظام توزیع ثروت، جایگاه شهر در مقایسه با روستا، و نیز تحولات اجتماعی و سیاسی عظیمی چون انقلاب ٢٢ بهمن ١٣٥٧ و پیامدهای بعدی آن را فراهم آورد. در واقع، مقدمات انقلاب، در طول اجرای سه برنامه عمرانی با سمت گیری های اقتصادی- اجتماعی در جریان اجرای آنها آماده شد.
    نویسنده در كتاب حاضر می كوشد با توضیح برنامه های عمرانی به تفكیك هر برنامه و مقایسه هر یك از آنها با یكدیگر و با آنچه در صحنه عمل اتفاق افتاد، نشان دهد كه نقش این برنامه ها در رویدادهای منتهی به انقلاب ٢٢ بهمن چه بود. آیا برنامه ها عملی شد؟ میزان و عوامل انحراف از برنامه چه بود؟ سعید لیلاز در این كتاب نشان می دهد كه با توجه به تسلط مناسبات سیاسی استبدادی در ایران و تصلب آن به موازات بهبود اوضاع اقتصادی، افزایش نابرابری های توزیع ثروت در طول جغرافیای ایران یعنی میان شهر و روستا و در ژرفای آن یعنی طبقات اجتماعی، سیطره نفت و درآمدهای نفتی در رشد اقتصادی، وابستگی اقتصادی ایران به اقتصاد متورم جهانی، و سرانجام مهاجرت عظیم انسانی از روستا به شهر در كنار ناكارآمدی ساختار اجرایی و سیاسی برای هضم و حل این مهاجران در درون شهر، شكست برنامه های نوسازی ایران به شرط حفظ مناسبات اجتماعی و سیاسی موجود را گریز ناپذیر كرده بود و هر یك از دو عامل اجرای برنامه های عمرانی و انحراف از آن، به سهم خود در این فرجام نقش ایفا كردند.
     به عبارت دیگر اگرچه برنامه های اول و دوم با انضباط به اجرا در آمدند، اما برنامه سوم به موج افزایش شدید درآمدهای نفتی برخورد كه در سر راه خود تقریبا همه چیز را برای همیشه با خود برد: از برنامه و برنامه ریزی گرفته تا خود رژیم شاه. در عین حال از اواخر دهه ١٣٤٠ خورشیدی برخی تحولات بین المللی مانند جنگ اعراب و اسراییل، كودتای حزب بعث عراق، زمینگیر شدن ایالات متحده در جنگ ویتنام، بحران واترگیت به شدت گرفتن دیكتاتوری در ایران و تسریع روند فروپاشی كمك كرد. در پایان اختلالی كوچك در درآمدهای نفت كه به شدت بر شكاف طبقاتی افزوده بود، كافی بود برای فروپاشیدن نظامی كه پس لرزه های سقوط آن هنوز ادامه دارد.



داغ کن - کلوب دات کام
دیدگاه() 

دنبالک ها: نگاهی به كتاب موج دوم تجدد آمرانه نه از برنامه نشان ماند نه از برنامه ریز  اصلاحات ارضی غول خفته را بیدار کرد 

 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر
نظرات پس از تایید نشان داده خواهند شد.